Deng-Magazine, Mei 2005
Reageren Terug naar archief Terug naar startpagina
De
paus is dood, en, wat erger is: we hebben alweer een nieuwe. De nooit-geziene
mediavertoning rond de laatste uren van Johannes Paulus II overtrof overigens alle sterfscènes uit opera en
film. De man is gestorven zoals hij geleefd heeft: als een meesterlijk acteur.
Als atheist én theaterliefhebber zou ik geneigd zijn om hiervoor te
applaudisseren, ware het niet dat grote massa’s wenend of jubelend volk en het
dito gebleir van de kranten en de TV-journaals me verontrusten.
Met Ratzinger zet dit instituut ongetwijfeld de weg voort van de religieuze
kitsj die een vermolmde, achterlijke waardenstructuur verkoopbaar moet maken.
Johannes Paulus II, die zelf vond dat hij het communisme uit Europa had verbannen (een andere acteur, Larry Hagmann/J.R. van Dallas vindt dat ook van zichzelf), was de paus van de politieke restauratie die de geschiedenis wou ingaan als charismatische kruisvaarder tegen de moderniteit. Hij treedt daarmee in het zog van de grote barokpausen die de contrareformatie regisseerden. Met autentiek geloof heeft dit niet veel te maken, wel met macht en manipulatie, waarbij de draadjes tussen kerk, establishment, politiek conservatisme, financiële empiria en de oude of nieuwe noblesse zich duidelijk aftekenden. Het opmerkelijke is, dat hij daarvoor moderne technieken van de massapsychologie gebruikte; hij was wellicht ook de eerste paus met een soort Noël Slangen in de coulissen, in casu de Spanjaard Joaquin Navarro-Valls, oppermachtig raadgever en lid van de oerconservatieve lobby Opus Dei.
En tja, waar communiecatiestrategie het discours bepaalt, daar ontstaat een enorme grijze zone tussen schone schijn en manifeste leugen. Het verkopen in één pakket van geloofsleer, kitsjerig-religieus theater en ethisch-conservatieve dwangmaatregelen werd zijn handelsmerk. Hoe anders verklaren dat zijn verbod op condoomgebruik in de 3de wereld niet op hoongelach werd onthaald,- terwijl in Afrika alleen al zo’n 25 miljoen mensen jaarlijks aan AIDS sterven? Ondertussen aarzelde het Vaticaan ook niet om een pertintente wetenschappelijke kwakkel (het verhaal van de ‘poreuze’ en dus onveilige condooms) de wereld in te sturen, maar ook dat werd met de mantel van hoop, geloof en liefde toegedekt. Het pauselijk charisma werd een mondiaal probleem, vooral omdat de kerktiran zich aan het leven en de macht bleef vastklampen. Men begrijpt nu pas weer, waarom Luther al in de 16de eeuw de banden met dit instituut verbrak: dit gaat nauwelijks over geloof of religiositeit, maar vooral over over demagogie en mise-en-scène van massaspektakels, het regisseren van groepsemoties waardoor men elke vorm van kritische rationaliteit onder tafel tracht te vegen. En tja, sentiment, de Polen hebben er wat mee, hun geschiedenis is getekend door een gebrek aan verstand en een teveel aan pathos.
Christus was niet in Darfour...
Ondertussen
gingen in de fameuze week van einde Maart, de aanloop naar Woytila’s giornata
particolare, de media compleet uit de bol,- er stond geen maat meer op de
emo-rethoriek die beurtelings sloeg op het lijden van de arme man –wat ons allen
vroeg of laat te wachten staat, zij het met minder camera’s-, de commotie rond
het historisch moment van een aflopend pontificaat, maar ook een vage
fin-de-siècle-stemming die elke poging tot relativering als blasfemie van de
hand wees. Het einde van de wereld was nabij, zo leek het wel. De VRT had een
moppenverbod afgekondigd, zodat de Rechtvaardige Rechters, voor wie zogegezegd
niets heilig is, met alles mochten de draak steken maar niet met hét evenement
van het jaar, je zag ze zo hun billen toeknijpen. “Christus is voor de tweede
maal gestorven”, blokletterde De Standaard. Nou moe. Volgens mij gaat de
kwaliteitskrant daarmee zelfs theologisch over de schreef want
Woytila is nog niet eens heiligverklaard en God heeft er al een gekloonde copie
van zijn verrezen Zoon bij. En als Christus toch opnieuw aan het sterven was,
dan zal het eerder in Darfour geweest zijn – waar, brute pech, weer geen camera
te bespeuren viel-.
In dit morbide sfeertje was pluralisme, enig kritisch geluid, humor of relativering, geen optie. De cult-rethoriek op TV en in de geschreven pers groeide uit tot een veel sterker staaltje van onverdraagzaamheid dan het verbieden van een hoofddoek: de totale mediafocus op de dood van een katholiek kerkleider dwong vrijzinnigen, protestanten, moslims, joden, of wie dan ook, om dagenlang mee te dobberen op een stroom van ziekelijk pathos, ook in een land waar naar schatting nog 10% praktizerende katholieken wonen,- België dus.
Tijdens week II –uitlopend op de pauselijke begrafenis- veranderde de toon bij VRT, en kon een springerige pastoor als Staf Nimmegeers opeens wél voor de camera mompelen wat voor een troep deze paus wel had achtergelaten. Principes moet me daar niet achter zoeken: aan de Reyerslaan hadden ze de kijkcijfers van de voorbije week doorgenomen, en vastgesteld dat de Vlamingen meer met Kim Clijsters en Tom Boonen bezig geweest waren, dan met het gebeuren in Rome. Daar zaten ze dan met hun tweede Christus,- snel over dan maar naar Charles en Camilla.
... en ook niet op het appartement waar de twee achtergelaten kinderen stierven
De breinschade bij de gemiddelde Vlaming schijnt dus nogal mee te vallen. Toch heeft de Romeinse orgie rond lijden en dood voor de nuchtere waarnemer een paar zaken duidelijk gemaakt. Enerzijds is het bewustzijnsvernauwend effect gebleken van totalitaire monsterhypes die op grote, irrationele onderstromen drijven, aangestuurd door de massamedia. Sentiment is m.a.w. wel degelijk de nieuwe massa-drug. Het ranzige van de emo-cultuur zit hem in het oppompen van authentieke menselijke emoties –vreugde, angst, verdriet, begeerte, verontwaardiging…- naar een mediatiek format dat de collectieve hysterie regisseert en dat het collectief bewustzijn onschadelijk maakt. Het sentiment verdooft en maakt dom, het schakelt het echte gevoelsleven uit. Mensen wenen om een paus aan het raam van een ziekenhuis, of zijn kapot van wat hun soap-idool overkomt, maar horen het geschreeuw niet van twee achtergelaten kinderen boven hun appartement.
Anderzijds rijst, bij dit soort emo-spektakels, het vermoeden dat opgeklopt massa-sentiment politiek zijn nut heeft. De samenhorigheidsroes, verbonden aan ‘grote gebeurtenissen’, schijnt meer en meer het strategisch target te worden van de postmoderne spektakeldemocratie, gericht op de verdoving van ons kritisch oordeelsvermogen. De dood van Boudewijn, Diana, Johannes Paulus II, de Tsunami-shows, de fata morgana’s van Sergio, …..het lijken telkens weer groteske uitingen van een collectieve hysterie die bij nader toezien zorgvuldig geregisseerd en gemanipuleerd is; telkens tracht men het publiek mee te sleuren op een vettige, niet-analyseerbare en dus totalitaire onderbuikstroom waarvan haast niemand zich nog durft te distantiëren. Het doet denken aan de begindagen van het Italiaanse fascisme, maar ook aan de manier hoe Bush en Sharon de angst organiseren en zich zo politiek onkwetsbaar maken. Want dit blijft de natte droom van elke moderne machthebber: de dissidentie uitschakelen, niet door repressie, maar door zich de grote, solidaire massa-emoties toe te eigenen. Het gezegde van Marx, dat godsdienst opium is voor het volk, mag dus bijgestuurd worden: het sentiment is wel degelijk de substantie van een nieuwe publiekshypnose,- het mediatiseert de politiek en politiseert de media, maar schakelt tegelijk de kritische toeschouwer uit. Religie is maar een verschijningsvorm van dit nieuwe totalitarisme. In een ultieme fase zal de politiek zelf de soapscenario’s schrijven en beginnen we in een virtuele realiteit te leven, zoals de Amerikaanse filosoof Noam Chomsky voorspelde.
Van religieuze smartlap naar politieke soap: de zaak Remmery
Doordraverij en doemdenken? Neem nu die zaak Remmery, dat
stinkt uren in de wind, vooral precies door het sentimentele sfeertje van
politieke correctheid dat over het verhaal hangt, waardoor iemand die de petitie
pro Remmery niet ondertekent, haast een staatsvijand wordt. Toch kan een
kind ruiken dat dit delicatesseproduct over datum is. Want ofwel is het gerecht
gewoon te dom om de dader(s), door profilers als “amateurs” geschetst, bij de
lurven te vatten, - en dan staat ons nog wat te wachten als er ooit eens een
échte terreurgolf door onze contreien raast. Ofwel heeft men geen haast omdat
deze smartlap de actuele machthebbers, gebiologeerd door het blijvend sukses van
extreem-rechts, goed uitkomt. Ofwel,- en die hypothese blijkt steeds meer
plausibel, is dit een échte enscenering die collectief sentiment opwekt en
bundelt met een politiek oogmerk. Manipulatie dus. De reële confrontatie met
extreem-rechts wordt dan vervangen door een poppenkast rond een welhaast
heiligverklaarde escargot-venter (ex-flik, vreemd genoeg), een freel vrouwtje
met hoofddoek en kind (haast een reïncarnatie van de Madonna), en een
ongrijpbare Satanische briefsschrijver/gifmenger. Heel Unizo gaat plat, alle
media (hé), roepen in koor hun verontwaardiging uit, de bisschop van Brugge
(héhé) komt zaakvoerder Rik Vannieuwenhuyse de zegen geven, en… jawel, de Koning (héhéhé)
komt op bezoek, - altijd bij de pinken om de Belgitude en dus zijn enige
bestaansreden op te krikken. Zo hebben we weer alle ingrediënten voor een goed
Ensor-tafereel: vorst, staat, kerk, commercie, en een kudde blatende schapen.
Vreemd genoeg loopt heel het verhaal dan nog synchroon met een
advertentiecampagne van de Vlaamse overheid tegen de ‘verzuring’. Toeval of
politieke mise-en-scène, uitgekiend door een spin-doctor? Wordt vervolgd.
Maar we wijken af, de paus is dood, de duivel hale zijn ziel. Knetter zachtjes, Karol, je hoort eerder thuis in het rijtje van de Borgia’s dan in dat van de mensenvrienden. De sluwe Ratzinger zal het Borgia-gehalte van het pausendom nog vergroten,- misschien nog goed, des te sneller gaat het met dit instituut en zijn negatieve impact bergaf. Maar de klok tikt voort, ondertussen gaat onze planeet ecologisch naar de haaien en vergroot de kloof tussen arm en rijk elke dag. Van Bush zijn we binnen twee jaar af, maar de paus is een schadelijk product zonder vervaldatum. Als het doek valt over de laatste aflevering van de laatste soap, als alle krokodilletranen gedroogd zijn, wacht ons sowieso een enorme kater. Amen.■ Terug naar boven
